2026-йилда Ўзбекистонда уй-жой сотишдан олинадиган солиқлар: қандай қилиб қонуний йўл билан тежаш мумкин?

Ўзбекистонда кўчмас мулк сотишда кутилмаган харажатларга дуч келмаслик учун солиқлар ва имтиёзларни яхшилаб ўрганиб чиқиш муҳим аҳамиятга эга. Қуйида биз уй-жой сотишда солиқ солиш билан боғлиқ асосий масалаларни, шунингдек, резидентлар ва норезидентлар учун муҳим бўлган нозик жиҳатларни кўриб чиқамиз.

Ўзбекистон солиқ резидентлари учун жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғининг умумий ставкаси 12 фоизни ташкил этади. Норезидентлар учун эса солиққа тортиш тартибини алоҳида аниқлаштириш лозим. Фуқароликнинг ўзи солиқ резидентлигини белгилаб бермайди. Шу билан бирга, кўчмас мулкни сотишдан олинадиган солиқ ҳар қандай битимда ҳам юзага келавермайди: бунда объектнинг тури, унга эгалик қилиш муддати ва солиққа тортиладиган даромаднинг мавжудлиги муҳим аҳамиятга эга.

Жисмоний шахснинг мулки бўлганига 36 календарь ойдан кам вақт бўлган турар жойни сотишдан олинган даромаддан, қоида тариқасида, жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи (ЖШДС) ундирилади. Агар уй-жой 36 ой ва ундан ортиқ муддат давомида шахснинг мулкида бўлган бўлса, уни сотишдан олинган даромад, одатда, қонунчиликда назарда тутилган ҳолларда солиқдан озод қилинади.

Солиқ солинадиган даромад сотиш нархи билан харид қилишнинг ҳужжатлар асосида тасдиқланган қиймати ўртасидаги ижобий фарқ сифатида аниқланади. Агар харид қийматини ҳужжатлар билан тасдиқлаш имкони бўлмаса, кўчмас мулк учун сотиш нархи ва кадастр қиймати ўртасидаги ижобий фарқ ҳисобга олинади.

Солиқ норезидентлари учун махсус қоидалар амал қилади. Мулкни сотишдан олдин имтиёзларнинг қўлланилиши ва солиқни ҳисоблаш тартибини алоҳида текшириб кўриш зарур.

Минимал эгалик қилиш муддати — бу кўчмас мулкни сотишдан олинадиган солиқдан озод этилиш ҳуқуқини аниқлашда инобатга олинадиган даврдир. Қонунчиликда назарда тутилган ҳолларда турар жойларга нисбатан 36 календарь ойлик эгалик қилиш қоидаси қўлланилади.

Агар турар жой 36 календарь ой ва ундан ортиқ муддат давомида мулкдорнинг эгалигида бўлган бўлса, уни сотишдан олинган даромад, қоида тариқасида, қонунда назарда тутилган ҳолларда ЖШДС'дан озод қилинади.

Агар эгалик қилиш муддати 36 календарь ойдан кам бўлса, сотишдан олинган даромад, қоида тариқасида, солиққа тортилади. Солиқни ҳисоблашда қонунда белгиланган қоидаларга мувофиқ сотиш нархи билан харид қилиш қиймати ўртасидаги ижобий фарқ инобатга олинади.

• харид қийматини аниқланг (олди-сотди шартномасидан)
• сотиш нархини аниқлаштиринг (янги шартнома бўйича сумма)
• фарқни ҳисобланг: сотиш нархи – Харид қиймати = Солиққа тортиладиган даромад
• тегишли ставкани қўлланг (резидентлар учун 12%, норезидентлар учун 12%)

Мисол: Агар сиз (Ўзбекистон фуқароси) 300 миллион сўмга уй-жой сотиб олиб, уни 350 миллион сўмга сотган бўлсангиз, фарқ 50 миллион сўмни ташкил этади. Айнан шу фарқдан, яъни 50 миллион сўмдан 12 фоиз миқдорида солиқ ундирилади, бу эса 6 миллион сўмни ташкил қилади.

Битим тузишдан аввал, харид нархи ва қўлланиладиган имтиёзларни инобатга олган ҳолда, кўчмас мулкни сотишдан тўланиши мумкин бўлган солиқ миқдорини олдиндан ҳисоблаб чиқиш фойдалидир. Муайян вазиятда кўчмас мулк сотувидан қанча солиқ тўлашга тўғри келишини тушуниш учун объектга эгалик қилиш муддати, сотувчининг солиқ мақоми ва ЖШДС'дан озод бўлиш ҳуқуқи мавжудлигини ҳисобга олинг.

Кўчмас мулкни сотишда солиқ юкини камайтиришнинг бир нечта қонуний усуллари мавжуд:

• Эгалик муддатини кузатиб боринг. Агар турар жойни сотаётган бўлсангиз, 36 календарь ой давомида эгалик қилинганидан сўнг солиқдан озод қилиш имтиёзи сизнинг ҳолатингизга ҳам қўлланиладими-йўқми, текшириб кўринг.

• Харид қийматини тўғри кўрсатинг. Агар олди-сотди шартномасида ҳақиқий бозор нархи акс эттирилган бўлса, сиз тўлайдиган солиқ миқдори камроқ бўлади, чунки нархлар орасидаги фарқ асосли ҳисобланади.

Чет эл фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахслар (Ўзбекистон норезидентлари) учун бошқача қоидалар амал қилади:

• Жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи ставкаси сотиб олиш нархи билан сотиш нархи ўртасидаги фарқнинг 12 фоизини ташкил этади.
• Эгалик қилишнинг минимал муддати (3 йил) солиқдан озод этмайди. Норезидент ҳар доим олинган фойданинг 20 фоизини тўлаши шарт.
• Кадастр қиймати кўчмас мулк совға, мерос ёки хусусийлаштирилган ҳолларда қўлланилиши мумкин. Бироқ норезидент учун бундай асослар солиқ тўлаш мажбуриятидан озод қилмайди.

Ўзбекистонда солиқ норезиденти ҳисобланган сотувчилар учун кўчмас мулкни сотишдан олинган даромадни солиққа тортишга оид тегишли қоидаларни алоҳида текшириш зарур. Чет эл фуқаролигига эга бўлиш ўз-ўзидан сотувчининг солиқ норезиденти эканини англатмайди.

Солиқни ҳисоблашда солиқ базасини аниқлашнинг тегишли қоидалари ҳамда мулкнинг харид қийматини тасдиқловчи ҳужжатлар инобатга олинади. Имтиёзларни қўллаш имконияти ва солиқ мажбуриятларини бажариш тартибига сотувчининг солиқ мақоми ҳамда объект туридан келиб чиққан ҳолда аниқлик киритиш лозим.

Битимни расмийлаштиришдан олдин сотувчи ва харидорга кўчмас мулкни нотариал тасдиқлаш ва рўйхатдан ўтказиш талабларини аниқлаштириб олиш тавсия этилади. Қонунчиликнинг аниқ нормаси билан тасдиқланмаган ҳолда, аввалги мулкдорнинг солиқ тўлаганлиги тўғрисидаги маълумотнома йўқлиги битимни рўйхатдан ўтказишга ўз-ўзидан тўсқинлик қилади, деб ҳисоблаш нотўғри.

Солиқ қонунчилигини бузиш қуйидаги оқибатларга олиб келиши мумкин:

• жисмоний шахслар даромад солиғини ўз вақтида тўламаганлик учун жарималар ва пенялар
• йирик миқдорда ёки қасддан солиқ тўлашдан бўйин товлаш ҳолларида солиқ идораларининг суд даъволари

Кўчмас мулк солиғини тўлаш солиқ мажбуриятининг турига боғлиқ: мол-мулк солиғини объектни сотишдан тушган даромаддан олинадиган ЖШДС'дан фарқлаш лозим. Ҳар бир тўлов учун алоҳида ҳисоб-китоб қоидалари ва тўлаш муддатлари амал қилади.

Бундай муаммолардан қочиш учун солиқни ўз вақтида тўлаш ва талаб қилинган ҳолларда даромадни декларация қилиш лозим.

Агар Ўзбекистон фуқароси бўлсангиз, жисмоний шахслар даромад солиғидан озод бўлиш учун кўчмас мулкка камида 3 йил эгалик қилишингиз лозим. Ушбу муддат ўтгач, квартира сотилганда солиқ ундирилмайди. Агар мулкни эртароқ сотмоқчи бўлсангиз, сотиб олиш ва сотиш нархлари ўртасидаги фарқдан 12 фоиз солиқ тўлашингиз керак бўлади.

Норезидентлар учун эгалик муддати бўйича солиқдан озод этиш кўзда тутилмаган - солиқ ҳар қандай ҳолатда (20 фоиз) тўланади.

Айрим ҳолларда, квартира харид қилганда солиқ имтиёзи ҳисобидан сумманинг бир қисмини қайтариб олиш мумкин. Ушбу мақолада буни қандай амалга ошириш ҳақида сўз юритамиз.

Солиқ солинадиган база — бу тўғридан-тўғри жисмоний шахслар даромад солиғи (ЖШДС) ундириладиган сумма. Кўп ҳолларда харид нархи билан сотиш нархи ўртасидаги фарқ база сифатида хизмат қилади. Агар харид қийматини тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд бўлмаса, қонунчиликда назарда тутилган ҳолларда, ҳисоб-китоб жараёнида кўчмас мулкнинг сотув нархи ва кадастр қиймати ўртасидаги ижобий фарқ инобатга олинади. Объектнинг мерос, ҳадя ёки хусусийлаштириш натижасида олинганлигининг ўзи кадастр қиймати автоматик равишда солиқ базасига айланишини англатмайди. Қўлланиладиган қоидаларни мулкка эгалик ҳуқуқи вужудга келиш ҳолатларини ҳисобга олган ҳолда текшириш лозим.

Кўчмас мулк эгалик муддати одатда мулк ҳуқуқи давлат рўйхатидан ўтказилган санадан бошлаб ҳисобланади. Айнан шу кун(дастлабки шартнома имзоланган ёки пул берилган сана эмас) эгалик даврининг бошланиши саналади. Квартира сотишда рўйхатдан ўтказиш гувоҳномасида ёки кўчмас мулк давлат реестридан олинган бошқа кўчирмада кўрсатилган санани эътиборга олинг.

Хавф-хатарларни камайтиришга ҳаракат қилинг: доимо амалдаги қонунчиликни текширинг, ҳуқуқшунослар билан маслаҳатлашинг ва тушунтиришлар олиш учун солиқ идораларига мурожаат қилинг. Агар кўчмас мулк солиғини тўлаш мажбурияти юзага келса, тўлов муддатлари ва тартибига аниқлик киритиш лозим. Ҳужжатларни тўғри расмийлаштириш ва жисмоний шахслар даромад солиғини ўз вақтида тўлаш жарималардан ва битимларни рўйхатдан ўтказишдаги юзага келиши мумкин бўлган муаммолардан сақланишга ёрдам беради. Шунингдек, агар кўчмас мулкнинг эгаси бўлсангиз йоки уйни ижарага берсангиз, кўчмас мулк солиғини тўлаш кераклигини унутмаслик лозим.