2026-йилда квартира сотиб олишда закалат ва аванс: фарқи нимада ва нимани танлаш керак

Ўзбекистонда квартира сотиб олишда харидор кўпинча битим расмийлаштирилгунича сотувчига пулнинг бир қисмини беради. Бу томонларнинг ниятларини тасдиқлашга ва келишувларни қайд этишга ёрдам беради. Қайси тўлов берилаётганига қараб — аванс ёки закалат — пул қайтариш тартиби ва битимдан воз кечиш оқибатлари боғлиқ. Келинг, закалат, аванс нима эканлигини ва улар нима билан фарқланишини тушуниб оламиз.

Закалат — бу шартнома тузилганлигини тасдиқлаш ва унинг бажарилишини таъминлаш учун бир томон бошқа томонга келажакдаги тўловлар ҳисобига берадиган пул суммаси. Бундай таъриф Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 311-моддасида мустаҳкамланган.

Кўчмас мулк сотиб олишда закалат харидорнинг келишилган шартларда муайян квартирани сотиб олиш ниятини тасдиқлаш бўлиб хизмат қилиши мумкин. Бунда у нафақат уй-жой қийматига ҳисобланади, балки агар томонлардан бири ўз мажбуриятларини бажармаса, оқибатларни ҳам назарда тутади.

Аванс — бу квартира қийматининг бир қисми бўлиб, уни харидор келажакдаги тўлов ҳисобига олдиндан киритади. Масалан, томонлар 700 млн сўмга квартира сотиб олишга келишди ва харидор сотувчига 20 млн сўмни аванс сифатида берди. Агар битим амалга ошса, бу сумма якуний ҳисоб-китобда инобатга олинади.

Аванснинг асосий фарқи шундаки, у таъминлаш функциясини бажармайди, шунинг учун унга битимдан воз кечилган тақдирда йўқотиш ёки икки баравар миқдорда қайтариш қоидалари қўлланилмайди.

Агар битим амалга ошмаса, авансни қайтариш масаласи ҳолатларга боғлиқ. Шунинг учун пул ўтказишдан олдин, қайси ҳолларда ва қандай муддатда сумма қайтариладиганлигини олдиндан ёзма равишда белгилаб олиш муҳим.

Фараз қилайлик, харидор 600 млн сўмлик квартира топди ва сотувчига 15 млн сўм берди. Воқеалар ривожининг вариантлари қуйидагилар:

1. Харидор закалат берди. Томонлар закалат ҳақида ёзма келишув тузишди. Агар харидор келишув ёки қонунда назарда тутилган асосларсиз мажбуриятларни бажаришдан воз кечса, закалат умумий қоидага кўра сотувчида қолади. Агар амалга ошмаган битим учун сотувчи жавобгар бўлса, у харидорга закалатнинг икки баравар миқдорини қайтариши керак.

2. Харидор аванс берди. Харидор квартира қиймати ҳисобига 15 млн сўм киритди. Агар битим амалга ошмаса, пул автоматик равишда сотувчининг мулки деб ҳисобланмайди. Қайтариш масаласи ҳолатлар ва келишув шартларини ҳисобга олган ҳолда ҳал қилинади.

Бу мисол шуни кўрсатадики, нима учун пул ўтказиш ҳужжат билан бирга бўлиши керак, унда тўлов мақсади, сумма, кўчмас мулк объекти, қайтариш муддатлари ва шартлари кўрсатилган бўлади.

Танлов шунга боғлиқ, томонлар қандай вазифани ҳал қилмоқчи ва битим шартларини қанчалик батафсил қайд этишга тайёрлар.

Закалат мос келиши мумкин, агар харидор ва сотувчи асосий шартларни келишиб олган бўлса ва мажбуриятларни мустаҳкамламоқчи бўлса. Масалан, харидор квартира сотиб олишга тайёр, сотувчи эса уни маълум бир санагача ушлаб туришга рози. Келишувда сумма айнан закалат сифатида берилаётганлигини, шунингдек, битимни кейинги расмийлаштириш шартлари ва муддатларини белгилаш муҳим.

Аванс қулай, агар томонлар олдиндан тўловнинг бир қисмини киритмоқчи бўлса, лекин шу билан бирга мажбуриятларни молиявий жиҳатдан мустаҳкамлашга тайёр бўлмаса. Бундай ҳолатда, агар сотиб олиш амалга ошмаса, пулларни қайтариш тартибини ёзма равишда белгилаш айниқса муҳим.

Пулни ўтказишдан олдин бир нечта ҳаракатларни бажариш керак:

1. 1Квартира ҳужжатларини текшириш. Мулкдор ҳақидаги маълумотларни ва кўчмас мулкка эгалик ҳуқуқи ҳақида аниқланг.
2. 2Сотиб олиш шартларини келишиш. Квартира қийматини, закалат ёки аванс миқдорини, асосий шартномани тузиш муддатларини ва ҳисоб-китоб тартибини қайд этинг.
3. 3Ёзма келишув тузиш. Агар гап гаров ҳақида бўлса, ёзма шакл мажбурийдир. Оғзаки келишув ёки аниқ шакллантирилган шартларсиз ёзишмалар билан чекланманг.
4. 4Пулни қайтариш асосларини белгиланг. Агар сотувчи келишувни расмийлаштира олмаса, харидор сотиб олишдан бош тортса ёки томонлар музокараларни тўхтатишга қарор қилса нима бўлишини кўрсатинг.
5. 5Тўлов тасдиғини сақлаб қолинг. Сумма, сана ва олувчини тасдиқлаш имконини берувчи пул ўтказиш усулидан фойдаланинг. Тилхат ёки тўлов ҳужжатини сақлаб қолинг.
6. 6Битимни расмийлаштириш тартибини аниқланг. Гаров ёки аванс тўғрисидаги келишув ўз-ўзидан кўчмас мулкни олди-сотди шартномасини белгиланган тартибда расмийлаштиришни алмаштирмайди.

Агар келишув ифодаларида шубҳалар бўлса, ҳужжатни имзолашдан олдин юрист ёки нотариус билан маслаҳатлашиш лозим.