Ўзбекистонда 2026-йилда қонун бўйича ворислик: ворисларнинг навбатлари ва мол-мулкни тақсимлаш тартиби

Ўзбекистонда қонун бўйича ворислик — бу агар шахс васиятнома қолдирмаган бўлса ёки у фақат мулкнинг бир қисмига тегишли бўлса, вафот этган шахснинг мол-мулкини меросхўрларга ўтказиш тартиби.

Оддий сўзлар билан айтганда: васиятнома бўлмаганда, мерос оиланинг оғзаки келишувлари бўйича тақсимланмайди. Нотариус ворислик навбатига қарайди. Қонун вафотдан кейин ким меросга эга бўлиш ҳуқуқига эга эканлигини, ким биринчи, ким кейинги ўринда туришини ва улушлар қандай тақсимланишини белгилайди.  

Мерос таркибига квартира, уй, ер участкаси, кўчмас мулкдаги улуш, автомобиль, банк ҳисобларидаги пуллар, бизнес-активлар, мулкий ҳуқуқлар ва марҳумнинг қарзлари кириши мумкин.  

Лекин барча ҳуқуқлар ҳам меросхўрларга ўтмайди. Фақат шахс билан боғлиқ бўлган шахсий ҳуқуқлар одатда мерос қилиб қолдирилмайди. Масалан, алимент олиш ҳуқуқи ёки баъзи шахсий тўловлар.  

Агар гап кўчмас мулк ҳақида кетса, ҳужжатлар асосий роль ўйнайди. Квартира, уй, дала ҳовли, гараж ёки тижорат биноси учун кадастр рақами, мулк ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатлар ва рўйхатдан ўтган ҳуқуқлар тўғрисидаги маълумотлар керак бўлади. Бу Тошкент, вилоятлар, туманлар учун муҳим, чунки у ерда объект маълум бир маҳалла ёки манзилга боғланган бўлиши мумкин.  

Мерос шахс вафот этганидан кейин очилади. Одатда, вафот этган кун мероснинг очилиш санаси ҳисобланади. Агар шахс суд орқали вафот этган деб топилса, сана суд қарори билан белгиланади.

Мероснинг очилиш жойи одатда марҳумнинг охирги доимий яшаш жойи билан боғлиқ бўлади. Агар уни аниқлаш имкони бўлмаса, кўчмас мулк ёки мол-мулкнинг асосий қисми жойлашган ерга қаралади.

Амалиётда бу нотариусни танлаш учун муҳим. Масалан, бир киши Тошкентда яшаган, лекин унинг Самарқандда уйи қолган. Бундай вазиятда вақт йўқотмаслик ва ҳужжатларни тўғри манзилга топшириш учун мерос очилиш жойини тўғри аниқлаш керак.

Ворислик навбатлари — бу қариндошлар ва бошқа шахсларнинг меросга бўлган ҳуқуқни қўлга киритиш тартиби.  

Меросхўрларнинг ҳар бир кейинги навбати фақат олдинги навбатдаги меросхўрлар бўлмаганда ишга тушади. Ёки улар меросдан воз кечган, уни қабул қилмаган, мерос олиш ҳуқуқини йўқотган ёхуд меросдан четлаштирилган бўлса.  

Айнан шунинг учун «меросга ким даъвогарлик қилиши мумкин» деган савол ҳар доим биринчи навбатни текширишдан бошланади.  

Биринчи навбатга қуйидагилар киради:  

• марҳумнинг болалари
• эри ёки хотини
• марҳумнинг ота-онаси

Фарзандликка олинган болалар ва фарзандликка олганлар одатда туғишган болалар ва ота-оналарга тенглаштирилади. Мерос қолдирувчининг вафотидан кейин туғилган болалар ҳам меросхўрлар доирасига кириши мумкин.  

Агар марҳумнинг хотини ва икки фарзанди қолган бўлса, уларнинг барчаси биринчи навбатга киради. Аммо тақсимлашдан олдин мол-мулк никоҳ даврида сотиб олинганми ёки йўқлигини аниқлаш керак.  

Масалан, квартира эрнинг номига расмийлаштирилган, лекин никоҳ даврида сотиб олинган. Бундай ҳолда, хотин нафақат меросхўр сифатида, балки эр-хотинлик улушининг эгаси сифатида ҳам ҳуқуққа эга бўлиши мумкин. Квартиранинг қолган қисми эса меросхўрлар ўртасида тақсимланади.  

Бу оилавий низоларда кўп учрайдиган хатодир. Қариндошлар дарҳол бутун квартирани бўлишади, ҳолбуки аввал унинг қайси қисми меросга тегишли эканлигини аниқлаш керак.  

Агар биринчи навбатдаги меросхўрлар бўлмаса, ҳуқуқ иккинчи навбатга ўтади.  

Унга қуйидагилар киради: 

• туғишган ака-укалар ва опа-сингиллар
• ота ёки она бир ака-укалар ва опа-сингиллар
• ота ва она тарафдан боболар ва бувилар

Ака-ука ёки опа-сингил, агар фарзандлар меросни қабул қилган бўлса, марҳумнинг фарзандлари билан бирга мерос олмайди. Иккинчи навбат фақат биринчи навбат бўлмаганда ёки қонунда назарда тутилган бошқа ҳолатларда ишлай бошлайди.  

Учинчи навбатга марҳумнинг амаки ва тоғалари, амма ва холалари киради. Улар биринчи ва иккинчи навбатдаги меросхўрлар бўлмаса, меросга даъвогарлик қилишлари мумкин. Агар меросхўрлар бир нечта бўлса, мол-мулк одатда улар ўртасида тенг улушларда тақсимланади.  

Агар яқин қариндошлар бўлмаса, ҳуқуқ узоқроқ қариндошларга ўтиши мумкин. Бу ерда қариндошлик даражаси муҳим аҳамиятга эга. Қариндошлик қанчалик яқин бўлса, мерос олиш имконияти шунчалик юқори бўлади.

Амалда бундай ишлар мураккаброқ. Вафот этган шахс билан алоқадорликни ҳужжатлар билан исботлаш керак бўлади. Туғилганлик, никоҳ, фамилия ўзгартирилганлиги тўғрисидаги гувоҳномалар, архив маълумотномалари ва суд қарорлари керак бўлиши мумкин.  

Агар ҳужжатлар йўқолган бўлса, улар ФҲДЁ, архивлар, ДХМ, ЙИДХП ёки суд орқали тикланади.

Қонун меҳнатга лаёқатсиз боқимдагиларни ҳам ҳимоя қилади. Булар вафот этган шахснинг қарамоғида бўлган ва унинг ёрдамига боғлиқ бўлган одамлардир. Боқимда бўлганлик фактини тасдиқлаш керак. Маълумотномалар, ўзини ўзи бошқариш органларининг ҳужжатлари, маҳалла маълумотлари, даромадлар тўғрисидаги маълумотлар, тиббий ҳужжатлар, гувоҳларнинг кўрсатмалари ва бошқа далиллар тўғри келади.

Мажбурий улуш ҳам мавжуд. У вояга етмаган ёки меҳнатга лаёқатсиз болаларни, меҳнатга лаёқатсиз эр ёки хотинни ва меҳнатга лаёқатсиз ота-оналарни ҳимоя қилади. Ҳатто васиятнома бўлса ҳам, бундай меросхўрлар мулкнинг бир қисмини олишлари мумкин. Бу, айниқса, квартира ёки уй бир кишига васият қилинган, аммо вафот этган шахснинг вояга етмаган фарзандлари ёки меҳнатга лаёқатсиз эри (хотини) қолган оилаларда муҳимдир.

Баъзан меросхўр мерос қолдирувчидан олдин вафот этади. Шунда унинг улуши авлодларига ўтиши мумкин. Мисол: ўғил отасидан олдин вафот этган. Отаси вафот этганидан сўнг, ўғил оладиган улуш унинг фарзандларига, яъни мерос қолдирувчининг набираларига ўтиши мумкин.

Бу тақдим этиш ҳуқуқи бўйича ворислик деб аталади. У оила ичида мерос линиясини сақлаб қолишга ёрдам беради. Аммо вафот этган меросхўрнинг эри (хотини) бу асосга кўра улуш олмайди. Масалан, келин ёки куёв вафот этган ўғил ёки қизнинг ўрнига фақат улар билан никоҳда бўлганлиги учун мерос олмайди.  

Асосий қоида оддий: бир навбатдаги меросхўрлар одатда тенг улушларда мерос оладилар.  

Агар меросхўрлар бир нечта бўлса, улар мол-мулкни бўлишиш тўғрисида келишиб олишлари мумкин. Масалан, бир меросхўр квартирани, бошқаси эса автомобиль ва пул компенсациясини олади. Бундай вариант, агар ҳамма рози бўлса ва ҳужжатлар тўғри расмийлаштирилган бўлса, мумкин.  

Агар келишиб бўлмаса, низо суд орқали ҳал этилади.  

Кўчмас мулкни тақсимлашда қуйидагиларни текшириш керак:  

• объектнинг мулкдори ким бўлган
• кўчмас мулк никоҳ даврида сотиб олинганми
• кадастр ҳужжатлари мавжудми
• тақиқ, ипотека ёки қарзлар йўқми
• вафот этган шахс билан ким яшаган
• вояга етмаган меросхўрлар борми
• ажбурий улушга эга бўлган меросхўрлар борми

Агар меросхўр вафот этган шахс билан узоқ вақт давомида бир квартирада ёки уйда яшаган бўлса, у турар жойни тақсимлашда устунлик ҳуқуқига эга бўлиши мумкин. Аммо бу у автоматик равишда бутун объектни олади дегани эмас. Бундай вазиятларни алоҳида баҳолаш керак.

Одатда тартиб қуйидагича:  

1. 1Ўлим ҳақидаги гувоҳномани ёки далолатнома ёзувидан кўчирмани олиш
2. 2Мерос очилган жойни аниқлаш
3. 3Нотариусга мурожаат қилиш
4. 4Меросни қабул қилиш тўғрисида ариза бериш
5. 5Қариндошликни тасдиқловчи ҳужжатларни тайёрлаш
6. 6Мол-мулкка оид ҳужжатларни йиғиш
7. 7Меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги гувоҳнома берилишини кутиш
8. 8Агар квартира, уй ёки ер участкаси мерос қилиб олинаётган бўлса, кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқни рўйхатдан ўтказиш

Меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги гувоҳномани нотариус беради. Умумий қоидага кўра, у мерос очилган кундан бошлаб қонунда белгиланган муддат ўтгандан кейин олинади.  

Нотариус қабулига ЙИДХП орқали ёзилиш мумкин. Бунинг учун порталда авторизациядан ўтиш керак. Алоҳида ҳолларда ҳужжатлар ва маълумотномаларни ДХМ, кадастр органлари ёки бошқа давлат сервислари орқали олиш мумкин.  

Аниқ рўйхат мол-мулкнинг таркибига боғлиқ. Лекин кўпинча қуйидагилар керак бўлади:  

• меросхўрнинг паспорти
• ўлим ҳақидаги гувоҳнома ёки далолатнома ёзувидан кўчирма
• қариндошликни тасдиқловчи ҳужжатлар агар эр ёки хотин меросхўр бўлса, никоҳ тўғрисидаги гувоҳнома
• квартира, уй, ер участкаси, автомобиль ёки бошқа мол-мулкка оид ҳужжатлар
• агар кўчмас мулк мерос қилиб олинаётган бўлса, кадастр ҳужжатлари
• вафот этган шахснинг охирги яшаш жойи тўғрисидаги маълумотнома
• агар ҳужжатларни вакил топшираётган бўлса, ишончнома

Агар квартира мерос қилиб олинаётган бўлса, кадастр, мулк ҳуқуқи, рўйхатдан ўтган шахслар, коммунал тўловлар бўйича қарзлар ва эҳтимолий чекловларни текшириш керак.

Агар уй ёки ер участкаси мерос бўлиб қолаётган бўлса, чегаралар, кадастр рақами, ернинг мақсади ва рўйхатдан ўтган ҳуқуқнинг мавжудлигини текшириш муҳим.

Меросхўр меросдан воз кечиши мумкин. Бунинг учун нотариусга ариза берилади. Лекин воз кечиш — жиддий қарор. Уни расмиятчилик деб қабул қилмаслик керак. Бундан олдин нафақат мол-мулкни, балки марҳумнинг қарзларини ҳам текшириш лозим. Меросхўрлар ўзларига ўтган мол-мулк қиймати доирасида қарзлар бўйича жавобгар бўладилар.

Масалан: шахс квартиранинг бир улушини мерос қилиб олади, лекин у билан бирга қарзлар ёки мулк ҳуқуқи бўйича низо мавжуд. Меросдан воз кечиш ёки уни қабул қилишдан олдин нотариус ёки ҳуқуқшуносдан маслаҳат олган маъқул.

Баъзи одамлар мерос олишдан четлатилиши мумкин. Одатда, бу қўпол қонунбузарликлар билан боғлиқ бўлади: ноқонуний босим ўтказиш, мерос қолдирувчининг иродасига таъсир ўтказишга уринишлар, таъминот бўйича мажбуриятлардан бўйин товлаш ёки бошқа жиддий ҳолатлар.

Лекин оила кимнингдир «номуносиб меросхўр» эканлигига шунчаки ўзи қарор қила олмайди. Бундай масалалар ҳуқуқий тартиб ва далилларни талаб қилади. Кўпинча низо судгача боради.

Агар меросхўрлар бўлмаса, улар меросдан воз кечган бўлса ёки унга ҳуқуқи бўлмаса, мол-мулк махсус тартибда расмийлаштирилади. Бундай ҳолларда мерос очилган жойдаги ваколатли органлар жалб қилинади.

Кўчмас мулк учун бу айниқса муҳим. Агар квартира, уй ёки ер участкаси меросхўрларсиз қолган бўлса, масала маҳалла, ҳокимият ва бошқа органларга тегишли бўлиши мумкин.

Биринчи хато — жуда узоқ кутиш. Мерос ишларини кечиктирмаслик керак. Меросхўрлар нотариусга қанчалик эрта мурожаат қилса, ҳужжатларни тўплаш шунчалик осон бўлади.

Иккинчи хато — мол-мулкни оғзаки бўлишиш. Оилавий келишув ҳужжатларнинг ўрнини боса олмайди. Айниқса, гап квартира, уй ёки ер ҳақида кетаётган бўлса.

Учинчи хато — эр-хотин улушини ҳисобга олмаслик. Агар мол-мулк никоҳ даврида сотиб олинган бўлса, аввал унинг қайси қисми умуман мерос таркибига киришини аниқлаш керак.

Тўртинчи хато — қарзлар ҳақида унутиш. Мерос нафақат активларни, балки мажбуриятларни ҳам ўз ичига олиши мумкин.

Бешинчи хато — кадастрни текширмаслик. Тўғри кадастр маълумотларисиз кўчмас мулкни расмийлаштириш қийинроқ.

Ўзбекистонда қонун бўйича мерос навбат асосида тақсимланади. Биринчи навбатда фарзандлар, эр ёки хотин ва ота-оналар келади. Кейин ака-укалар, опа-сингиллар, бобо ва бувилар. Сўнгра амаки, тоға, амма, холалар, узоқ қариндошлар ва агар мерос олиш ҳуқуқига эга бўлсалар, бошқа шахслар.

Агар квартира, уй ёки ер участкаси мерос қилиб олинаётган бўлса, ишни оилавий низодан бошламанг. Ҳужжатлардан бошланг. Мулк ҳуқуқини, кадастрни, эр-хотин улушини, қарзларни текширинг ва меросхўрларнинг тўлиқ рўйхатини аниқланг.

Агар вояга етмаган меросхўрлар, қарамоғида бўлганлар, расмийлаштирилмаган кўчмас мулк ёки қариндошлар ўртасида низо бўлса, олдиндан нотариус ва ҳуқуқшуносга мурожаат қилган маъқул. Бу суднинг олдини олишга ва мол-мулкни оила ичида сақлаб қолишга ёрдам беради.