Риелтор хизматларининг Ўзбекистондаги нархи: уларни ким тўлайди ва нарх нимага боғлиқ

Кўчмас мулкни сотиб олиш ёки сотиш камдан-кам ҳолларда воситачи иштирокисиз амалга ошади. Шунинг учун биринчи саволлардан бири — риелтор хизматлари қанча туради ва унинг ишини ким тўлайди. Риелтор хизматларига харидорлар ёки объектларни қидириш, ҳужжатларни текшириш, музокараларни ташкил этиш ва битим расмийлаштирилгунга қадар унга ҳамроҳлик қилиш киради. Ўзбекистонда ягона тарифлар йўқ, шунинг учун нарх объектнинг турига, битимнинг мураккаблигига, хизматлар ҳажмига ва томонлар ўртасидаги келишувларга боғлиқ.

Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида комиссияни доим сотувчи ёки харидор тўлаши шарт бўлган қоида йўқ. Амалиётда бир нечта вариантлар учрайди:

• харидор квартира топиш учун агентликка мустақил равишда мурожаат қилса, комиссияни ўзи тўлайди
• сотувчи ўз кўчмас мулкини сотиш учун агентлик билан шартнома тузганда хизматларни тўлайди
• айрим ҳолларда комиссия битимнинг иккала томони ўртасида тақсимланади — бундай вариант, агар томонлар тўлов шартларини олдиндан келишиб олишган бўлса, қонуний ҳисобланади

Шунинг учун «риелторга қанча тўлаш керак» деган саволни иш бошлангунга қадар, олди-сотди шартномаси имзоланганидан кейин эмас, доимо муҳокама қилиш зарур.

Риелтор хизматлари нархига бир нечта омиллар таъсир қилади:

• Кўчмас мулк тури. Квартира, уй, ер участкаси ёки тижорат биноларини сотиш турли ҳажмдаги иш ва ҳужжатларни тайёрлашни талаб қилади.
• Объект қиймати. Баъзи агентликлар мукофот миқдорини кўчмас мулк нархининг фоизи cифатида белгилайди, бошқалари эса хизматларнинг қатъий нархини белгилайди.
• Битимнинг мураккаблиги. Агар ҳужжатларни тиклаш, меросни расмийлаштириш, чекловларни олиб ташлаш ёки бир нечта мулкдорлар билан битим тузиш зарур бўлса, иш ҳажми ортади.
• Сотиш шошилинчлиги. Чегараланган муддатларда риелторга харидорни фаолроқ излаш ва кўрсатувларни ташкил этиш талаб қилиниши мумкин.
• Реклама тарғиботи ҳажми. Бир нечта майдончаларда эълонларни жойлаштириш, профессионал фотосуратга олиш ёки қўшимча тарғибот воситалари хизматлар нархига таъсир қилиши мумкин.
• Ҳужжатларни юридик текшириш. Агар риелтор объект ва ҳужжатларни тўлиқ текширишни амалга оширса ёки ташкил қилса, бу ҳам нархни шакллантиришда ҳисобга олинади.
• Битимни тўлиқ қўллаб-қувватлаш. Мутахассис қанча кўп босқични – объект ёки харидорни топишдан давлат рўйхатидан ўтказишгача — ўз зиммасига олса, унинг хизматлари нархи шунча юқори бўлиши мумкин.

Квартира сотишда риелтор комиссиясини кўпинча сотувчи тўлайди, чунки хизматлар кўрсатиш бўйича агентлик ёки мутахассис билан шартномани айнан у тузади. Бироқ, томонлар тўловнинг бошқа тартибини ҳам келишиб олишлари мумкин, шунинг учун бу масалани олдиндан муҳокама қилиш ва шартномада мустаҳкамлаш тавсия этилади. Ўзбекистонда квартира сотишда риелтор хизматларининг стандарт нархи — объект нархининг 3% дан 5% гача. Якуний фоиз битимнинг мураккаблигига, туманга, квартиранинг ҳолатига ва мутахассиснинг обрўсига боғлиқ, шунинг учун аниқ суммани танланган агентликдан аниқлаштириш ва иш бошлангунга қадар шартномада қайд этиш лозим.

Ер участкаларини сотиш кўпинча кадастр ҳужжатларини, ернинг мақсадли фойдаланишини, чекловлар мавжудлигини ва давлат маълумотлар базаларида участканинг тўғри рўйхатдан ўтганлигини қўшимча текширишни талаб қилади. Шунинг учун бундай битимларга ҳамроҳлик қилиш квартира сотишдан кўра мураккаброқ бўлиши мумкин.

Зарур бўлганда, рўйхатдан ўтган кўчмас мулк объекти ҳақидаги маълумотларни давлат хизматлари ёки кадастр агентлиги орқали текшириш мумкин.

Уй-жой ижарасида риелторлик хизматларини ижарага олувчи тўлайди. Ўзбекистон бозорида стандарт амалиёт — ижарага олувчи шартнома тузиш чоғида тўлайдиган бир ойлик ижара нархининг 50% миқдоридаги комиссия.

Тошкентда риэлторлик хизматлари нархи одатда мамлакатнинг аксарият ҳудудларига қараганда юқорироқ. Сабаби оддий — кўчмас мулкнинг юқори нархи ва кўп сонли битимлар.

Бироқ ҳатто пойтахт ичида ҳам нархлар фарқ қилади.

Нархга таъсир қиладиган омиллар:

• объект жойлашган ҳудуд
• кўчмас мулк тоифаси
• агентлик даражаси
• мутахассис тажрибаси
• хизматлар ҳажми

Риэлторни фақатгина энг паст комиссия бўйича танлаш керак эмас. Баъзида кичик тежамкорлик ҳужжатларни расмийлаштиришда жиддий хатарларга олиб келади.

Риэлтор: нархи томонлар келишуви билан белгиланадиган хизматлар ягона давлат тарифига эга эмас. Шунинг учун олдиндан аниқлаштиринг: комиссияга қандай ишлар киради, уни ким тўлайди ва якуний сумма қандай ҳисобланади.

Агар сизни риэлтор хизматлари нархи, риэлтор хизматлари: нархлар, квартира сотишда риэлтор хизматлари қанча туради ёки Тошкентда риэлторлик хизматлари нархи қизиқтирса, доим нафақат комиссия миқдорини, балки ҳамроҳлик ҳажмини ҳам таққосланг. Тўғри расмийлаштирилган шартнома ва шаффоф ҳамкорлик шартлари низоларнинг олдини олишга ва қўшимча харажатлардан сақлашга ёрдам беради.